Bloomberg HT Haberler İran ve 5+1 arasındaki anlaşma yarın yürürlüğe giriyor

İran ve 5+1 arasındaki anlaşma yarın yürürlüğe giriyor

Tahran yönetimi ile BM Güvenlik Konseyi'nin beş daimi üyesi ve Almanya (5+1) arasında yapılan anlaşma yarın yürürlüğü giriyor

Giriş: 19 Ocak 2014, Pazar 20:33

Güncelleme: 20 Ocak 2014, Pazartesi 08:00

İran ile Batı arasında imzalanan ve yarın yürürlüğe girecek geçici anlaşma, taraflara iyi niyetlerini ortaya koymak için fırsat sunarken, altı aylık süreç sonunda nihai anlaşmaya varılması konusunda ABD temkinli, İran ise karamsar bir görüntü ortaya koyuyor.

Tahran yönetimi ile BM Güvenlik Konseyi'nin beş daimi üyesi ve Almanya (5+1) arasında yapılan anlaşma yarın yürürlüğü giriyor. 24 Kasım'da Cenevre'de imzalanan ve 6 ay yürürlükte kalacak anlaşma, İran'ın nükleer programını daha ileriye taşımasının önüne geçerek kapsamlı bir nihai anlaşma için Batı'ya zaman kazandırırken, uluslararası yaptırımlar sebebiyle uzun süredir ekonomik bunalım yaşayan İran'ın da rahatlamasına imkan tanıyacak.

Diğer taraftan, her iki tarafın da beklentilerini karşılayacak kapsamlı bir anlaşma için müzakereler devam ediyor. Ancak "her konuda anlaşılana kadar hiçbir konuda anlaşılmış sayılmayacak" kuralıyla yürütülen müzakerelere ABD kanadı temkinli yaklaşırken, İran tarafı ise daha umutsuz bir tablo çiziyor.

- Nihai anlaşma için umutlar zayıf

ABD Başkanı Barack Obama, nihai anlaşmaya varılması konusunda "yüzde 50" başarı şansı gördüğünü dile getiriyor ancak ABD'nin içi rahat. Obama'nın ifadesiyle 6 ay sonunda anlaşmaya varılamazsa ABD "daha kötü durumda olmayacak", aksine geçici anlaşmayla gevşetilen yaptırımlar eskisinden de sıkı bir hale getirilebilecek.

İran tarafındaysa tablo daha karamsar. Nükleer müzakerelerin önemli isimlerinden İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Abbas Arakçı'nın geçen pazar devlet televizyonuna verdiği demeçte, Obama'nın "yüzde 50 başarı şansı var" sözüne atıfta bulunarak, "Bence daha da az" dediği basına yansımıştı.

Her iki taraftın da mevcut iktidarların daha "şahin" bir iktidarla değişmesinden endişe ettiği için elini çabuk tutmaya çalıştığı yorumları da yapılıyor.

- Ek yaptırım çabaları sürüyor

Anlaşmayı başından beri tarihi hata olarak niteleyen ve ABD yönetimini taviz vermekle suçlayanlar sadece İsrail'le sınırlı değil. ABD Kongresi'nde, aralarında Demokratların da olduğu bir grup senatör, yönetimin müzakerelere darbe vurabileceği uyarısına rağmen İran'a yönelik ek yaptırım kararı alınması yönünde uzun süredir çaba sarf ediyor.

İran'da da anlaşma konusunda belirgin bir muhalefet var. İran'ın uranyum zenginleştirme hakkının çiğnendiğini ileri süren muhaliflere karşı geniş halk desteğini ardına almak konusunda Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani'nin en büyük kozu ekonomi. Ekonomik bunalım, Ruhani'nin iktidara gelmesinde de önemli rol oynamıştı.

Anlaşma, ABD'nin bölgedeki en yakın iki müttefiki olarak görülen İsrail ve Suudi Arabistan tarafından eleştirilmişti.

- Anlaşma ne getiriyor?

Anlaşmanın teknik kısımlarının Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) talebi doğrultusunda gizli tutulduğu belirtilirken, basına yansıyan ayrıntılarda İran'ın, nükleer programına dönük bazı endişeleri gidermek için çeşitli konularda geri adım atması dikkat çekiyor.

Anlaşmaya göre İran, uranyum zenginleştirme faaliyetlerini yüzde 5 ile sınırlayacak ve yüzde 20 düzeyinde zenginleştirilmiş uranyum seyreltilecek, yeniden zenginleştirme işlemine tabi tutulamayacak hale getirilecek. Bunun yanında

Natanz'daki santrifüjlerin yarısı, Fordo'dakilerin de üçte ikisi devre dışı bırakılacak. Yeni uranyum zenginleştirme tesisleri inşa edilemeyeceği gibi santrifüj üretimi ve montajı da UAEA tarafından yakından takip edilecek. Santrifüj üretim ve depolama birimlerinin yanı sıra madenler de denetime açılacak.

Anlaşmayla Batılı ülkeler tarafından yakından takip edilen Arak'taki ağır su reaktörünün faaliyete geçmesi de önlenmiş oldu. Henüz inşaat aşamasında olan reaktör, nükleer silahlarda kullanılan plütonyumun üretilmesine imkan tanıyacağı için endişe veriyordu.

Anlaşmaya göre, UAEA yetkilileri, nükleer tesislerin güvenlik kamerası görüntülerine ulaşabilecek, çeşitli tesislere kontrollü ve habersiz olmak üzere fiili denetim yapma hakkına da sahip olacak.

Tüm bunların karşılığında İran'a yönelik ekonomik yaptırımlara 6-7 milyar dolarlık esneklik getirilecek. İran'ın petrol gelirlerinden elde ettiği ve yurt dışındaki bankalarda bloke edilmiş 100 milyar dolarlık parasının 4,2 milyar dolarlık kısmının takvime bağlı parçalar halinde ülkeye girişine izin verilecek. Petrol ihracatına dönük çeşitli yaptırımlar da askıya alınırken, İran havayollarına yönelik güvenlik ve teftişle ilgili birtakım ambargolar da geçici olarak durdurulacak.

İran, anlaşma sayesinde altın ve gümüş gibi değerli maden ticareti de yapabilecek.