TCMB blog yazısı: Finans hesabı revizyonları ve Net Hata ve Noksan'a etkileri

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) blog sayfasında yayımlanan bir analizde, Net Hata ve Noksan'da (NHN) son dönemde yaşanan negatif artışın önemli bir bölümünü açıklayan revizyonların dayanakları ve ödemeler dengesi açısından sonuçlarını ele alındı.

TCMB'de Müdür olarak görev yapan Barış Babaoğlu ve Uzman olarak görev yapan Özgecan Çatalçam tarafından kaleme alınan “Finans Hesabı Revizyonları ve Net Hata ve Noksan’a Etkileri” başlıklı blog yazısı, Merkezin Güncesi sayfasında yayımlandı.

Yazıda, NHN’nin tamamını cari işlemler açığına ekleyen değerlendirmelerin, Finans Hesabı kaynaklı ölçüm farklarını dış ticaretle ilişkilendirerek yanıltıcı çıkarımlara yol açabileceğini ortaya çıkıyor. Yeni veri kaynaklarının kullanılması ise istatistiklerin kapsamını, sınıflandırmasını ve tutarlılığını güçlendirerek, cari açık ve dış finansman ihtiyacının daha sağlıklı değerlendirilmesini sağlanmalı. Bu çerçevede, veri kalitesini artırmaya yönelik çalışmalar sürdürülmelidir.

TCMB'nin blog yazısında şunlar denildi:

Ödemeler Dengesi İstatistikleri’nin son yıllarda en çok gündeme gelen kalemlerinden biri Net Hata ve Noksan (NHN) oldu. 2021-2022 yıllarında yüksek pozitif değerler alan bu kalem, 2023’ten itibaren belirgin bir negatif seyir izledi. Bu seyir doğal olarak şu soruyu gündeme getirdi: NHN’deki negatif birikim, kayıtlara girmeyen dış ticaret işlemlerine mi, yoksa finansal hesaplardaki ölçüm ve kapsam boşluklarına mı işaret ediyor?

Ödemeler Dengesi İstatistikleri uluslararası ticaret ve finans hareketlerinin farklı veri kaynaklarından derlenmesiyle oluşturuluyor. Verilerin değişik kaynaklardan elde edilmesi; değerleme, ölçme, sınıflandırma ve kayıt zamanı farklılıkları yaratabiliyor. Oluşan farklar NHN kalemine “kalıntı” şeklinde yansıyor. Dolayısıyla NHN, cari işlemlerdeki ölçüm eksiklerinden kaynaklanabileceği gibi, Finans Hesabı’ndaki bazı işlemlerin kayıtlara eksik yansımasından da doğabiliyor.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının 24 Temmuz 2026 tarihli basın duyurusunda açıklanan ve 13 Ağustos 2026’da yayımlanan Haziran 2026 Ödemeler Dengesi İstatistikleri’yle yapılan üç Finans Hesabı revizyonu bu konuda önemli bir bulgu sunuyor. Bu yazıda, NHN’deki son dönemde yaşanan negatif artışın önemli bir bölümünü açıklayan revizyonların dayanaklarını ve ödemeler dengesi açısından sonuçlarını ele alıyoruz.

Yurt Dışı Mevduat Hareketlerinin Yeni Veri Kaynağı ile Derlenmesi

İlk revizyon, yurt içi yerleşiklerin yurt dışı mevduatlarının derlenmesine ilişkin. Türkiye’de yerleşik gerçek ve tüzel kişilerin yurt dışı mevduat varlıkları, Uluslararası Ödemeler Bankasının (BIS) çeyreklik istatistikleri kullanılarak hesaplanıyor. Ancak BIS verilerinin ülke kapsamının sınırlı olması ve özellikle çifte vatandaşlık gibi durumlarda yerleşiklik bilgisinin doğru belirlenememesi, bazı hareketlerin eksik veya farklı kaydedilmesine yol açabiliyor.

Örneğin, mevcut veri kaynağıyla izlenemeyen bir yurt dışı mevduat Türkiye’ye getirildiğinde, Türkiye’deki bankaların yabancı para varlıklarına yansırken yurt dışındaki azalışın karşı kaydı oluşmayabiliyor. Tersi işlemlerde de benzer ölçüm farkları ortaya çıkabiliyor.

Bu sorunları azaltmak amacıyla, yurt içi yerleşik gerçek kişilerin yurt dışı mevduat hareketlerinin derlenmesinde SWIFT verileri kullanılmaya başlandı. Böylece sınır ötesi mevduat transferleri daha doğru ölçülebiliyor.

Bu uyarlamanın Ocak 2023-Mayıs 2026 döneminde NHN üzerindeki birikimli etkisi -13,3 milyar ABD doları olarak hesaplanıyor. Bu tutar yeni bir kaynak çıkışını değil, daha önce NHN’ye yansıyan hareketlerin doğru kalemde gösterilmesini ifade ediyor.

Finansal Türev İşlemlerinin Ödemeler Dengesine Dâhil Edilmesi

İkinci revizyon, yurt içi yerleşiklerin (bankalar ve diğer sektörler) yurt dışı yerleşiklerle yaptığı finansal türev işlemlerinden doğan kâr ve zararların hesaplanmasına ilişkin. Swap, forward ve opsiyon gibi işlemlerde kâr veya zarar, dayanak varlığın getirisinden değil türev sözleşmesinin değerinden kaynaklanıyor. Bu nedenle tutarlar Birincil Gelir Dengesi kalemi yerine Finans Hesabı’ndaki Finansal Türevler kaleminde kaydediliyor.

Bankaların farklı muhasebe yöntemleri kullanması ve işlemlerin teknik karmaşıklığı nedeniyle, yurt dışı yerleşiklerle yapılan türev işlemlerinden doğan kâr ve zararlar istatistiklere tam yansıtılamıyordu. Söz konusu işlemlerin dayanak varlığına ilişkin hareketleri bankaların döviz varlığına yansırken kâr ve zararlara ilişkin karşı kaydın eksik kalması NHN’ye sebep oluyordu.

Veri eksikliğinin giderilmesi amacıyla, Merkezi Kayıt Kuruluşu ve Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu verilerine dayanan sözleşme bazlı bir hesaplama altyapısı oluşturuldu. Yabancı para, değerli metal veya Türk lirasını konu alan işlemlerin kâr ve zararları, sözleşmedeki kur ve faiz oranları kullanılarak 2014 yılından itibaren hesaplanıyor. Böylece işlemler Finans Hesabı’nda ekonomik niteliğine uygun biçimde gösteriliyor.

Finansal türev işlemlerine yönelik revizyonun Ocak 2014-Mayıs 2026 döneminde NHN üzerindeki birikimli etkisi 6,5 milyar ABD dolar tutarında net zarar olarak hesaplanıyor.

Yurt İçi Kaynaklı Efektif Hareketlerinin Dış İşlemlerden Ayrıştırılması

Üçüncü revizyon, yurt içi yerleşiklere ait efektifin, yani döviz banknotlarının, bankacılık sistemine giriş ve çıkışlarının kaynağına göre ayrıştırılmasına ilişkin.

Bankacılık sistemindeki her efektif hareketi dış ekonomik işlemden kaynaklanmıyor. Yerleşiklerin finansal sistem dışında tuttukları dövizleri bankaya yatırması veya bankadan çekmesi, bankaların döviz varlıklarını değiştirse de yurt dışı yerleşiklerle işlem oluşturmuyor. Bu nedenle söz konusu hareketlerin dış ekonomik işlemlerden ayrıştırılması gerekiyor.

Geçmiş uygulamada, kaynağı doğrudan belirlenemeyen efektif hareketlerinin tamamının yurt dışı işlemlerden kaynaklandığı varsayılıyordu. Bu yaklaşım, “yastık altı” döviz ile bankacılık sistemi arasındaki hareketlerin yoğunlaştığı dönemlerde NHN’de belirgin dalgalanmalara yol açabiliyordu.

Efektif hareketlerini kaynağına göre ayrıştırmak amacıyla 2021 yılından itibaren aylık frekansta bir regresyon modeli kullanılıyor. Net efektif girişlerin seyahat harcamaları ve sınır ticaretiyle açıklanabilen bölümü yurt dışı kaynaklı kabul edilirken, gerçekleşen hareket ile model tahmini arasındaki fark (model kalıntısı) yurt içi kaynaklı efektif hareketi olarak değerlendiriliyor. Ayrıştırma sonuçları NHN’de belirli dönemlerdeki aşırı dalgalanmaların yurt dışı ekonomik işlemlerden bağımsız efektif hareketlerinden kaynaklandığını gösteriyor. Söz konusu revizyon ilgili dönemdeki birikimli NHN’yi etkilememekle birlikte dönemsel NHN’leri mutlak değer olarak dengeliyor.

Revizyonun Toplam Etkisi

Finans Hesabı’nda yapılan üç revizyon ile birlikte Ocak 2014-Mayıs 2026 dönemine ilişkin birikimli NHN -34,3 milyar ABD dolarından -14,5 milyar ABD dolarına, yani sıfır çizgisine yaklaşıyor.

Revizyon sonuçlarında iki noktanın vurgulanması önemli. Birincisi, revizyonlar tek yönlü çalışmıyor: 2021-2022’nin yüksek pozitif NHN’sini aşağı, 2023-2025’in negatif NHN’sini yukarı çekiyor. İkincisi, revizyon öncesi ve sonrası serilerin en belirgin ayrıştığı dönem olan 2023-2026 arasında -57,8 milyar ABD dolarına ulaşan NHN, revizyon sonrasında -23,5 milyar ABD dolar olarak gerçekleşiyor. Diğer bir ifadeyle, son dönemdeki negatif birikimin yarıdan fazlasının kaynağı tespit edilmiş ve ilgili Finans Hesabı kalemlerine taşınmış durumda. Bununla birlikte 2026 yılının ilk beş ayında NHN, revizyon sonrasında da görece yüksek negatif düzeyde. Ancak bu döneme ilişkin veriler henüz geçici nitelikte olduğundan kesin veriler elde edildiğinde daha sağlıklı değerlendirme yapılabilir.

Cari İşlemler Hesabı Bakımından Değerlendirme ve Sonuç

Revizyonlar Cari İşlemler Hesabı’nı değiştirmiyor, daha önce NHN’ye yansıyan bazı tutarların ekonomik niteliklerine uygun Finans Hesabı kalemlerinde gösterilmesini sağlıyor. Bu nedenle, cari açık aynı kalırken NHN’nin mutlak büyüklüğünün azalması, NHN’nin önemli bir bölümünün Finans Hesabı’ndaki kapsam, sınıflandırma, değerleme ve kayıt zamanı farklılıklarından kaynaklandığını ortaya koyuyor. Söz konusu değişim, yeni bir kaynak girişini veya çıkışını değil, gerçekleşmiş işlemlerin doğru kalemler altında kaydedilmesini ifade ediyor.

Bu sonuçlar, NHN’nin tamamını cari işlemler açığına ekleyen değerlendirmelerin, Finans Hesabı kaynaklı ölçüm farklarını dış ticaretle ilişkilendirerek yanıltıcı çıkarımlara yol açabileceğini ortaya koyuyor. Yeni veri kaynaklarının kullanılması ise istatistiklerin kapsamını, sınıflandırmasını ve tutarlılığını güçlendirerek, cari açık ve dış finansman ihtiyacının daha sağlıklı değerlendirilmesini sağlıyor. Bu çerçevede, veri kalitesini artırmaya yönelik çalışmalar sürdürülüyor.