Eşsiz ve yenilikçi krizler çağı

Finansal krizleri anlamak eskiden daha kolaydı. Bir banka aşırı kredi verir, geri dönüşler bozulur, bilanço zayıflar ve sonunda kriz ortaya çıkardı. Ya da bir ülke aşırı borçlanır, döviz rezervleri erir ve ödeme dengesi sorunu yaşanırdı. Krizlerin nedenleri, aktörleri ve sonuçları büyük ölçüde bilinen kalıplar içinde gelişirdi.

Bugün ise durum farklı. Finansal sistem dijitalleştikçe, kurumlar birbirine bağlandıkça ve teknoloji finansın ayrılmaz bir parçası haline geldikçe krizlerin yapısı da değişiyor. Yeni dönemin krizleri daha karmaşık, daha hızlı yayılan ve ilk bakışta anlaşılması daha zor olaylar olarak karşımıza çıkıyor. Literatürde bu tür sıra dışı ve beklenmedik olaylar çoğu zaman ‘siyah kuğu’ kavramıyla açıklanmaya çalışılıyor.

Brezilya’da son aylarda yaşanan sıra dışı vaka siyah kuğu örneklerinden biri oldu.

Milyonlarca müşteriye sahip bir dijital finans kuruluşu, onu satın alan daha büyük bir finans grubunun sorunları nedeniyle zor duruma düştü. İlk bakışta bu durum yenilikçi bir risk olarak görünmeyebilir. Ancak bu olayı farklı kılan, riskin ülkedeki ödeme sistemlerinin dünyasını etkiliyor olmasıydı.

Sorun bir kredi kartı işleminin arkasındaki görünmez mekanizmada ortaya çıktı. Müşteriler alışverişini yapmış, iş yerleri ürünlerini teslim etmişti. Kart sistemleri işlemleri onaylamıştı. Ancak işlemin arka planındaki takas ve mutabakat zincirinde beklenmedik bir kırılma yaşandı. Dijital finans kuruluşunun zor duruma düşmesi nedeniyle milyonlarca kart işlemi henüz tam olarak sonuçlandırılmamış durumda kaldı. Bu durumda sorumluluk kime aittir? Kartı veren kuruma mı? Ödeme ağını işleten kuruluşa mı? İş yeri bankasına mı?

Aslında tartışılan konu yalnızca birkaç milyar dolarlık bir finansal açık değil. Tartışılan şey, dijital çağın finansal güven mimarisidir.

Bu nedenle Brezilya’daki olay bir kurumun başarısızlığından çok daha fazlasını ifade ediyor. Olay, finansal sistemin giderek birbirine bağımlı hale gelen yapısında yeni risk alanlarının ortaya çıktığını gösteriyor. Bugün bir bankanın sorunu yarın bir başka bankanın, bir takas platformunun veya tüm ödeme sistemleri dünyasının sorunu haline gelebiliyor.

Yeni dönemde ise krizler ağlarda başlıyor. Bir kurumun sorunu, görünmez bağlantılar üzerinden başka kurumlara aktarılıyor. Risk artık yalnızca finansal varlıklarda değil, kurumlar arasındaki bağlantılarda birikiyor.

Önümüzdeki yıllarda benzer örnekleri daha sık göreceğiz. Dijital kuruluşlar, açık bankacılık sistemleri, servis bankacılığı kurguları ve anlık ödeme sistemleri yeni fırsatlar yaratırken aynı zamanda daha önce karşılaşmadığımız riskler de üretiyor.

Bu nedenle geleceğin krizlerini anlamak için geçmiş kriz örnekleri yeterli olmayabilir. Çünkü yeni dönemin krizleri yalnızca büyük değil; aynı zamanda eşsiz, yaratıcı ve daha önce yaşanmamış olacak.